Spoorwijdten, transformatoren en besturingen

De spoorwijdten in één oogopslag

Märklin mat de spoorwijdten vroeger van railmidden tot railmidden. De catalogus van 1927 noemt daarom voor spoor 0 nog 35 mm en voor spoor I 48 mm. Tegenwoordig telt de afstand tussen de binnenkanten van de rails, vandaar de waarden 32 mm en 45 mm.

Het begin: van uurwerk tot het 20-voltsysteem

1. 1891Uurwerk

   De eerste Märklin-trein wordt opgewonden

   Op de Leipziger voorjaarsbeurs van 1891 toonde Märklin een trein met uurwerkaandrijving, die op een baan in de vorm van een acht reed. Het veermechanisme in de locomotief werd met een sleutel opgewonden; betere modellen hadden een rem, een omkeerhendel voor vooruit en achteruit en soms twee snelheden. Begin jaren 1890 waren er naast spoor 1 ook de grote sporen 2 en 3; iets later kwam het kleinere spoor 0 erbij.

   

   veermechanismeremvooruit en achteruit
2. vanaf 1895Stoom en netstroom

   Echte stoom en de eerste elektrische treinen

   Vanaf het midden van de jaren 1890 kwamen er locomotieven met een kleine stoommachine en spiritusbrander bij, en ook de eerste elektrisch aangedreven treinen. De vroege elektrische treinen hingen rechtstreeks aan het lichtnet; de hoge netspanning werd alleen via voorgeschakelde weerstanden, vaak gloeilampen, verlaagd. Dat was niet ongevaarlijk, en juist daarop reageerde Märklin in de jaren 1920 met een heel nieuw systeem.

   

   stoommachinenetspanninglampweerstand
3. 192720 volt

   Het Märklin-systeem voor 20 volt

   De catalogus van 1927 presenteert de „nieuwe” elektrische treinen voor 20 volt: tussen stopcontact en rails zit een aansluitapparaat dat de netspanning verlaagt tot ongevaarlijke 20 volt. Wie wisselstroom in huis had, had een transformator met ingebouwde rijregelaar nodig; bij gelijkstroomnetten een omvormer, dus een kleine motorgenerator. Zo voldeden de treinen aan de toen nieuwe voorschriften van de VDE voor elektrisch speelgoed. De motoren waren allstroommotoren en liepen op beide stroomsoorten.

   

   

   transformatoromvormerVDEallstroommotor
4. tot 1935Omschakeling

   Rijrichting: van stroomonderbreking naar omschakeling op afstand

   Bij de locomotieven in spoor 0 en spoor I uit het begin van de jaren 1930 wisselde de rijrichting zodra de stroom kort werd onderbroken. Dat had een nadeel: ook een haperend contact op een wissel kon de locomotief ongewild laten omkeren. In de catalogus van 1935 brengt Märklin daarom de nieuwe omschakeling op afstand: een extra apparaat tussen transformator en rails (13374 voor wissel-, 13376 voor gelijkstroom) bepaalt de richting, en de locomotief rijdt na elke stop in de ingestelde richting verder. In de oude artikelnummers staat het kengetal 66 voor de automatische omschakeling en 70 voor de nieuwe omschakeling op afstand, bijvoorbeeld E 66/12920 en E 70/12920.

   Daarnaast bood Märklin in de jaren 1930 zwakstroomtreinen voor 4 volt aan, die op batterijen (elementen) of accu’s reden. De locomotieven hadden een motor met permanente magneet, en hun rijrichting werd met een poolomkeerschakelaar omgeschakeld.

   

   

   

   kengetal 66kengetal 70omschakelaar op afstand 13374/13376

Spoor 00 en H0: van de tafelbaantransformator tot het Central Station

1. 1935Spoor 00

   De tafelbaan met 16,5 mm spoorwijdte

   In 1935 bracht Märklin het elektrische spoor 00 uit, een trein die op een tafel past. Hij reed volgens het beproefde 20-voltsysteem via de middenrail: op het wisselstroomnet met de transformator 13474 X (ca. 12 VA, rijregelaar met vier standen), op het gelijkstroomnet met een omvormer. De eerste locomotieven zoals de R 700 en RS 700 werden op de locomotief zelf met de hand omgeschakeld; voor omschakeling op afstand waren er per stroomsoort aparte schakelapparaten (494 en 496).

   

   

   

   16,5 mm20 Vmiddenrailhandschakeling
2. 1938Perfekt-schakeling

   Perfekt-schakeling en tweetreinenbedrijf

   Met de bovenleidingbaan kwam in de catalogus van 1938 de Perfekt-schakeling. De truc: rijstroom en schakelstroom zijn gescheiden. Een druk op de knop van transformator 270 A (25 VA) stuurt kort een hogere spanning naar de rails, en de locomotief schakelt een stap verder: vooruit, stop met licht, achteruit, stop met licht. Korte onderbrekingen op wissels veroorzaken geen omschakeling meer. Via middenrail en bovenleiding konden nu twee treinen onafhankelijk op één spoor rijden, elk met een eigen transformator. Dit principe van de omschakelimpuls bleef bij Märklin H0 tot het digitale tijdperk behouden.

   

   omschakelimpulstransformator 270 Abovenleiding2 treinen
3. 1947Na de oorlog

   Nieuw begin met de 260 en de 280 A

   Na de oorlog was er eerst de kleine transformator 260 (10 VA, blauwe lessenaarsbehuizing, traploze regeling); de rijrichting van de bijbehorende locomotieven werd nog met de hand gekozen. Grotere banen kregen de „Märklin Super” 280 A met 30 VA, waarbij men omschakelt door de draaiknop in te drukken. Hij bleef in verschillende uitvoeringen tot ongeveer 1960 in het programma.

   

   

   260: 10 VA280 A: 30 VAtraploos
4. jaren 1950H0

   Van spoor 00 naar H0

   Begin jaren 1950 raakte voor de 16,5-mm-baan de naam H0 ingeburgerd; de catalogus van 1953 spreekt overal van spoor H0. De kleinere transformator 278 A (16 VA) kwam erbij. Wie thuis nog gelijkstroom had, schakelde een wisselrichter (276, 100 VA) vóór de transformatoren, want de trein zelf liep nu alleen nog op wisselstroom. In de jaren 1950 verving Märklin de doorlopende middenrail geleidelijk door onopvallende puntcontacten.

   

   

   278 A: 16 VAwisselrichter 276puntcontacten
5. 1957Groep 6000

   Nieuwe nummers, 24-voltimpuls

   Met de overgang naar viercijferige artikelnummers heetten de transformatoren vanaf 1957 6010 tot 6013 (16 VA) en 6110 tot 6113, of, met randaardestekker, 6170 tot 6173 (30 VA); het laatste cijfer geeft de netspanning aan. De catalogus noemt de omschakelimpuls nu uitdrukkelijk „Perfekt-schakeling 24 V” en waarschuwt dat de toebehoren alleen geschikt zijn voor transformatoren tot 35 VA. Voor verlichting en magneetartikelen waren er aparte lichttransformatoren met 35 VA.

   

   

   16 VA30 VA24-V-impulsalleen wisselstroom
6. jaren 19606117 en 6511

   De „ingebouwde machinist”

   In de jaren 1960 bepaalden de 30-VA-transformator 6117 en de 16-VA-transformator 6511 het beeld, met daarbij de lichttransformator 6211 met 50 VA. De catalogus van 1969 legt het Märklin-principe zo uit: alles loopt op wisselstroom, ook rookgenerator en Telex-koppeling, en de omschakelaar in de locomotief, de „ingebouwde machinist”, bepaalt de rijrichting, ongeacht hoe de locomotief op de rails staat. Vanaf 1966 waren er met HAMO bovendien H0-locomotieven voor tweerails-gelijkstroom.

   

   

   

   

   6117: 30 VA6511: 16 VAHAMO vanaf 1966
7. 1972Kunststof transformatoren

   6631, 6671 en de lichttransformator 6611

   Vanaf 1972 kregen de transformatoren een kunststof behuizing: de 6631 met 30 VA en een instelbare rijspanning van ca. 4 tot 16 V, vanaf 1975 de kleinere 6671 met 16 VA, en daarbij de lichttransformator 6611 met 40 VA. Voor extreem langzaam rangeren bood Märklin vanaf eind jaren 1970 elektronische rijregelaars aan (6699, later 6600), die op een lichttransformator werden aangesloten.

   

   

   

   

   4–16 V6631: 30 VA6671: 16 VAelektronische rijregelaar
8. 1985Märklin Digital

   Digitaal: de transformator wordt stroombron

   Ter gelegenheid van het 125-jarig bestaan presenteerde Märklin op 13 september 1984 Märklin Digital; in 1985 begon de verkoop. Op de rails staat nu voortdurend volle spanning, en de rijopdrachten gaan als datapakket naar de decoder van de betreffende locomotief. De transformator levert alleen nog de energie; daarvoor was er de Transformer 6002 met 52 VA. Bestuurd wordt via de Central Unit 6020 met de aangesloten apparaten Control 80 (rijregelaar), Keyboard (wissels en seinen), Memory (rijwegen) en Interface (computer). Vanaf de catalogus 1988/89 kwamen de Control 80 f met functietoetsen en de variant Digital= voor tweerails-gelijkstroombanen (Central Unit= 6027) erbij. In 1994 volgde de Control Unit 6021, die centrale en rijregelaar in één behuizing combineert en zowel H0 als spoor 1 bestuurt. Meer over de decoders staat in de decodergids.

   

   

   

   

   

   

   

   

   

   gepresenteerd in 1984Central Unit 6020Transformer 6002Control Unit 6021 (1994)80 adressen
9. 1990ALPHA

   Veilig voor kinderen: de accu-rijregelaar

   Voor de eenvoudige ALPHA-trein bracht Märklin in 1990 de veiligheidsrijregelaar 6710 met ingebouwde accu uit: de trein rijdt daarmee ongeveer een uur zonder verbinding met het lichtnet, en een insteekmodule (6709) verlengt de rijtijd.

   

   accugeen stopcontact nodig
10. 1992Delta

    Delta: meertreinenbedrijf voor beginners

    Delta was de vereenvoudigde meertreinenbesturing: de Delta Control 6604 komt tussen transformator en rails en bestuurt vier Delta-locomotieven plus één locomotief zonder decoder. Voor maxi en Märklin 1 kwamen in 1994 het Delta Station 6607 en de handregelaars Delta Mobil 6608 erbij, waarmee meerdere personen tegelijk kunnen rijden, ook in de tuin. In 2003 volgde nog de Delta Control 4 f (66045).

    

    

    

    

    66046607 + 660866045
11. 199432 VA

    De 32-VA-transformator

    Vanaf 1994 voerde Märklin de transformator 6647 met 32 VA voor 230 volt. Zijn opvolgers 66470 (2012) en 66471 (2018) zijn eveneens veiligheidstransformatoren van 32 VA en tot op heden de keuze voor analoog rijden op H0-banen.

    

    

    

    66476647066471
12. 2004Märklin Systems

    Central Station en Mobile Station

    In 2004 begon met Märklin Systems een nieuwe generatie: het Central Station 60212, samen met ESU ontwikkeld, en het handzame Mobile Station 60652. Beide ondersteunen het nieuwe mfx-formaat, waarbij de locomotieven zich zelf aanmelden. In plaats van een klassieke transformator voedt nu een voeding (60052, 60 VA) de centrale.

    

    

    

    6021260652mfxvoeding 60 VA
13. 2008CS2

    Central Station 2 en Mobile Station 2

    Eind 2008 kwam het Central Station 2 (60213), vanaf 2009 als 60214 ook met DCC voor decoders van andere merken, vanaf 2011 als 60215 met een sterkere railuitgang. Rond 2010 verscheen het Mobile Station 2 (60653); daarvoor levert een Gleisbox (60113, later 60116) stroom en signaal aan de rails. Vanaf 2011 vervingen schakelende voedingen van 36, 60 en 100 VA (66361, 60061, 60101) de oudere voedingen.

    

    

    

    

    

    

    

    

    60213 / 60214 / 6021560653Gleisboxschakelende voedingen
14. 2011my world

    my world: speeltrein op batterijen

    Voor kinderen vanaf drie jaar is er sinds 2011 de serie Märklin my world. De treinen rijden op batterijen en worden met een infrarood-afstandsbediening bestuurd; een transformator is niet nodig.

    

    

    batterijinfrarood
15. 2016CS3

    Central Station 3 en CS3 plus

    In 2016 presenteerde Märklin het Central Station 3 (60226) en het Central Station 3 plus (60216); vanaf 2017 waren ze in de winkel. Ze worden bediend via een groot aanraakscherm; de centrales beheersen mfx, mfx+, Motorola en DCC en kunnen met een tablet of smartphone worden uitgebreid. Het Mobile Station bestaat sindsdien in de vernieuwde uitvoering 60657.

    

    

    

    6022660216aanraakscherm
16. 2023Wifi

    Mobile Station WLAN

    Het Mobile Station WLAN (60667) is een draadloze handregelaar op batterijen. Het maakt via radio verbinding met een Central Station of met de WLAN-ontvangerbox 60117, waarop tot vier van deze handregelaars werken.

    

    

    60667ontvangerbox 60117draadloos

Spoor 1: een tweede leven vanaf 1969

1. 1891Spoor I

   Het grote spoor van de beginjaren

   Spoor I was er vanaf het begin bij, met uurwerk, stoom en vanaf de jaren 1920 met het 20-voltsysteem. In de jaren 1930 werd het steeds zeldzamer; na de Tweede Wereldoorlog voerde Märklin geen treinen in spoor I meer.

   

   

   uurwerkstoom20 V
2. 1969Märklin 1

   Nieuwe start in schaal 1:32

   In 1969 kondigde de catalogus het nieuwe spoor 1 aan: modellen in schaal 1:32 op 45 mm spoor, dit keer met tweerailsspoor, maar nog steeds met wisselstroommotoren. Zo bleef een voordeel van de H0-baan behouden, want keerlussen en keerdriehoeken geven geen polariteitsproblemen. Als stroombron diende de H0-transformator 6117. Vanaf 1978 waren veel locomotieven ook in een uitvoering voor tweerails-gelijkstroom verkrijgbaar, en rond 1982 kreeg Märklin 1 de elektronische rijrichtingsomschakeling.

   

   1:32tweerails-wisselstroomvanaf 1978 ook gelijkstroom
3. 1989Digitaal

   Digitaal en universele elektronica

   Met de catalogus 1989/90 werd ook Märklin 1 digitaal: locomotieven met één motor kregen de decoder c 85, bestuurd werd via de Central Unit= 6027 met tot 80 adressen, en grote banen werden verdeeld in secties met elk een booster en een Transformer 6002. In de jaren 1990 kwam er elektronica in de locomotieven waarmee ze naar keuze op wisselstroom, gelijkstroom, Delta of digitaal rijden, vanaf 1994 ook in de nieuwe, voordelige speeltrein Märklin maxi. Tegenwoordig rijden de locomotieven in spoor 1 met mfx- en DCC-decoders op de centrales van de H0-baan.

   

   

   Central Unit 6027transformator 6002maxi vanaf 1994

Spoor Z: de mini-club sinds 1972

1. 1972mini-club

   6,5 mm en gelijkstroom

   In 1972 presenteerde Märklin met de mini-club de destijds kleinste elektrische serietrein ter wereld: 6,5 mm spoorwijdte, schaal 1:220. Anders dan H0 rijdt hij op gelijkstroom; de rijrichting wisselt door ompolen. Daarvoor waren er eigen rijregelaars, de 6711 met één knop en een rijspanning tot ca. 8 V en de 6731 met poolomkeerschakelaar, beide met een extra uitgang voor verlichting.

   

   

   6,5 mm1:220gelijkstroom tot ca. 8 V
2. 1981Elektronica

   Fijngevoelig regelen

   De rijregelaar 6701 uit 1981 regelt de spanning elektronisch en bijzonder fijn; in 1999 volgde de Z-rijregelaar 67011, sinds 2012 de 67013 met eigen voeding.

   

   

   

   67016701167013
3. nuanaloog

   Spoor Z blijft analoog

   Märklin levert de locomotieven in spoor Z tot op heden zonder decoder. Eind jaren 1990 waren er plannen voor digitale mini-club-locomotieven, maar die zijn niet uitgevoerd. In onze database blijft het veld „Decoder” bij spoor Z daarom leeg.

Märklin-transformatoren en voedingen in een overzicht

De jaren geven de periode aan waarin het artikel in onze catalogi en prijslijsten voorkomt. Voor 1980 tot 2001 zijn er geen officiële Märklin-prijslijsten; daar zijn de gegevens dus minder nauwkeurig.

Digitale centrales en besturingsapparaten

Analoge transformatoren en digitale centrales horen niet op hetzelfde railsegment. Wie een baan digitaliseert, voedt de centrale met de passende voeding; een oude transformator kan nog verlichting en toebehoren voeden, maar alleen in een eigen stroomkring.

Digitale locomotieven op de analoge baan

Wie zijn baan nog met een wisselstroom-rijregelaar bedient, kan toch actuele digitale modellen kopen. Märklin heeft dat in 2016 bevestigd in Technik-Tipp nr. 207: alle digitale H0-locomotieven en -treinstellen uit het huidige assortiment rijden ook analoog. Hoe de decoder de bedrijfsmodus herkent, blijkt uit een blik op de rails: een analoge rijregelaar levert een wisselspanning waarvan de hoogte de snelheid bepaalt – hoe hoger de spanning, hoe sneller de locomotief rijdt, hoe lager, hoe langzamer. Een digitale centrale zet daarentegen voortdurend de volle spanning op de rails, als blokvormige wisselspanning. In het patroon van de snelle ompolingen zitten de rijopdrachten als datapakketten. Vindt de decoder zulke datapakketten, dan rijdt hij digitaal, anders analoog. Instellen hoeft u daarvoor niets.

Ook oudere rijregelaars zoals de 280 A of de 6631 zijn bruikbaar, al leveren ze iets meer spanning dan de huidige transformatoren. Actuele decoders kunnen dat aan. Wie belang hecht aan de huidige veiligheidsnorm, neemt toch een nieuwe transformator zoals de Transformer 32 VA (66470).

Let op bij oudere digitale locomotieven, ongeveer van vóór 2012: sommige decoders in serielocomotieven en ombouwsets waren minder spanningsbestendig. Een blik in de gebruiksaanwijzing geeft uitsluitsel. Schrijft die voor analoog bedrijf uitdrukkelijk de Transformer 32 VA 6647 of 66470 voor, dan zijn andere rijregelaars taboe. Staat er alleen in het algemeen „Märklin wisselstroom-rijregelaar”, dan geldt deze beperking niet.