Spoorwegtijdperken in Europa: Zwitserland, Oostenrijk, Frankrijk & co.
Märklin bouwt al tientallen jaren modellen van veel Europese spoorwegen, vooral uit Zwitserland, Oostenrijk, Frankrijk, de Benelux en Scandinavië. De zes hoofdtijdperken gelden overal. Maar omdat elk land zijn eigen spoorweggeschiedenis heeft, legt de MOROP voor de meeste landen eigen jaargrenzen en onderverdelingen vast. Op deze pagina heeft elk land zijn eigen gedeelte – met de jaartallen, de belangrijkste kenmerken en bekende locomotieven.
„–” betekent: in de aanbeveling van het betreffende land is dit tijdperk (nog) niet vastgelegd. Voor Luxemburg, Zweden en Noorwegen bestaat geen eigen indeling; daar gelden de algemene grenzen van NEM 800.
Zwitserland (SBB en particuliere spoorwegen)
Tot 1902 bouwen en exploiteren particuliere maatschappijen het net, zoals de Gotthardbahn, de Nordostbahn en de Centralbahn. In 1902 ontstaan de Zwitserse Bondsspoorwegen (SBB).
Al in de jaren 1920 elektrificeert Zwitserland zijn hoofdlijnen – eerder en vollediger dan bijna elk ander land.
Daarnaast zijn er tot op heden veel particuliere en smalspoorlijnen, zoals de BLS, de Rhätische Bahn (RhB) en de Matterhorn-Gotthard-Bahn (MGB).
Tijdperk
Perioden en kenmerken
I
a/b 1844–1882: eerste lijnen, vanaf 1874 ook smalspoor · c 1882–1902: Gotthardbahn, draaistelrijtuigen · d 1902–1920: oprichting van de SBB, hoogtepunt van de stoomlocomotief, eerste elektrische lijnen
II
a 1920–1928: hoofdlijnen elektrisch, elektrische locomotieven bruin · b 1928–1937: meer lijnen onder de draad, elektrische locomotieven vanaf 1928 groen · c 1937–1945: lichte snelmotorwagens; in 1944 de BLS Ae 4/4 als eerste krachtige elektrische draaistellocomotief
III
a 1945–1956: lichtstalen rijtuigen in serie · b 1956–1970: nog maar twee klassen, vanaf 1958 eenheidsrijtuigen, goederenwagens roodbruin
IV
a 1970–1980: UIC-nummers op rijtuigen, in 1975 de „Swiss Express” · b 1980–1990: eenheidsrijtuigen IV, vanaf 1984 rode elektrische locomotieven
V
a 1990–2000: nieuwe locomotiefnummers, S-Bahn Zürich met dubbeldekstreinen · b 2000–2005: vrije nettoegang, kanteltrein ICN, dubbeldeks-IC
VI
vanaf 2005: de nieuwe lijn Mattstetten–Rothrist, Lötschberg-basistunnel (2007) met cabinesignalering
Bekende locomotieven en treinen
„Krokodil” Ce 6/8 II (vanaf 1919): goederentreinlocomotief op de Gotthard, bij Märklin al tientallen jaren een klassieker – Märklin 3015 in het archief.
Ae 3/6 (vanaf 1921) en Ae 4/7 (vanaf 1927): sneltreinlocomotieven van de eerste elektrificatie – Ae 3/6.
„Landi-Lok” Ae 8/14 11852 (1939): dubbellocomotief, getoond op de Landesausstellung – Märklin 55816 in het archief.
Glacier Express (sinds 1930): panoramatrein van de smalspoorlijnen van Zermatt naar St. Moritz.
Giruno (vanaf 2019): hogesnelheidstrein door de Gotthard-basistunnel.
Märklin 3015: „Krokodil” Ce 6/8 van de SBB, H0, nieuwheden 1973
Oostenrijk (kkStB, BBÖ, ÖBB)
Tot 1918 rijden de k.k. Oostenrijkse Staatsspoorwegen (kkStB) en grote particuliere spoorwegen zoals de Südbahn.
Vanaf 1923 voeren de Oostenrijkse Bondsspoorwegen (BBÖ) de exploitatie. In 1938 wordt het net in de Deutsche Reichsbahn opgenomen.
Na 1945 ontstaan weer zelfstandige Oostenrijkse spoorwegen, de Oostenrijkse Bondsspoorwegen (ÖBB).
Tijdperk
Perioden en kenmerken
I
a 1837–1858: eerste lijnen · b/c 1858–1884: uit particuliere spoorwegen ontstaat een net · d 1884–1891: de kkStB bouwt hoofd- en lokaalspoorlijnen · e 1891–1913: nationalisatie (behalve de Südbahn), oververhitte stoom, vacuümrem · f 1913–1920: eerste elektrische lijn
II
a 1920–1928: overgang naar de Bundesbahn · b 1928–1938: verdere uitbreiding van het elektrische bedrijf · c 1938–1945: deel van de Deutsche Reichsbahn
III
a 1945–1952: wederopbouw · b 1952–1956: nieuwe aanduidingen vanaf 1953 · c 1956–1970: geen 3e klas meer, nieuw materieel in grote aantallen
IV
a 1970–1975: veel nieuwe locomotieven en motorwagens · b 1975–1980: eerste kleurrijke kleurstellingen · c 1980–1990: UIC-nummers op goederenwagens, afscheid van het groen
V
a 1990–2000: dubbeldeksrijtuigen, reclamekleurstellingen · b 2000–2005: nieuwe rijtuigen voor het langeafstandsverkeer, armseinen verdwijnen
VI
vanaf 2005: afscheid van het naoorlogse materieel, Talent-motorwagens, Railjet, nieuwe nummers met lands- en eigenaarscode
Bekende locomotieven en treinen
kkStB 310 (vanaf 1911): een van de elegantste stoom-sneltreinlocomotieven van Europa.
„Blauer Blitz” 5045 (vanaf 1936): dieselmotorwagen voor snelle verbindingen.
Märklin 3159: serie 1020 van de ÖBB, H0, nieuwheden 1982
Frankrijk (grote maatschappijen, SNCF)
Tot 1937 exploiteren grote maatschappijen met eigen kleuren het net: Nord, Est, PLM, PO, Midi en de staatsspoorweg État.
In 1938 worden ze samengevoegd tot de SNCF.
Frankrijk kiest al vroeg voor 25.000 volt wisselstroom en rijdt sinds 1981 met de TGV.
Tijdperk
Perioden en kenmerken
I
a 1832–1870: het net ontstaat · b 1871–1918: stoomlocomotieven in hun definitieve vorm, oprichting van de slaapwagenmaatschappij CIWL, zijlijnen · c 1918–1925: oorlogs- en Amerikaanse locomotieven in dienst
II
a 1926–1933: volstalen rijtuigen, elektrische lijnen in het zuiden · b 1934–1937: meer motorwagens, nieuw seinstelsel · c 1938–1945: oprichting van de SNCF, de oude kleuren blijven voorlopig
III
a 1946–1949: oorlogslocomotieven, oude kleuren nog zichtbaar · b 1950–1955: eenvormige nummers, begin van 25 kV, roestvrijstalen rijtuigen · c 1956–1960: geen 3e klas meer, TEE · d 1961–1970: nieuw nummersysteem, rijtuigen worden groen en grijs
IV
a 1971–1979: einde van de stoomlocomotief, Corail-rijtuigen · b 1980–1990: TGV op de nieuwe lijn Parijs–Lyon
V
a 1991–1995: TGV Atlantique en Kanaaltunnel, regionale treinen als TER · b/c 1996–2004: kleuren per bedrijfsonderdeel, TER in handen van de regio’s
VI
vanaf 2004: andere spoorwegen op het net, nieuw SNCF-logo
Bekende locomotieven en treinen
„Le Train Bleu” (vanaf 1922): luxetrein van Calais naar de Côte d’Azur.
141 R „Mikado” (vanaf 1945): meer dan 1.300 stoomlocomotieven uit Noord-Amerika voor de wederopbouw – Märklin 38141 in het archief.
CC 7100 en BB 9000: wereldrecord met 331 km/h in 1955.
„Mistral” (vanaf 1950): sneltrein Parijs–Nice.
BB 9200 (vanaf 1957): met „Le Capitole” Parijs–Toulouse vanaf 1967 de eerste trein van Frankrijk die in de dienstregeling 200 km/h reed – Märklin 3059 in het archief.
CC 6500 (vanaf 1969), TGV Sud-Est (vanaf 1981), Eurostar (vanaf 1994) en Thalys (vanaf 1996).
Märklin 3059: BB 9200 „Le Capitole” van de SNCF, H0, nieuwheden 1969
Italië (FS, Trenitalia)
In 1905 ontstaat de staatsspoorweg Ferrovie dello Stato (FS).
In Noord-Italië bestond lange tijd een draaistroombedrijf met twee rijdraden; later werd 3.000 volt gelijkstroom de norm.
Typische kleuren zijn kastanjebruin en isabella (een licht beige), vanaf de jaren 1970 grijs-blauw.
Tijdperk
Perioden en kenmerken
I
a 1839–1865 · b 1865–1885: vijf grote maatschappijen · c 1885–1905: drie netten, eerste elektrische proeven · d 1905–1922: oprichting van de FS, draaistroomelektrificatie
II
a 1922–1931: stalen rijtuigen, vanaf 1928 3.000 volt gelijkstroom · b 1931–1943: bruin-isabella als standaardkleur · c 1943–1949: gedeeld net, wederopbouw
III
a 1949–1956: kastanjebruin-isabella · b 1956–1968: geen 3e klas meer, leigrijze rijtuigen, FS-logo
IV
a 1968–1980: einde van stoom en draaistroom, grijs-blauwe locomotieven · b 1980–1989: locomotieven met elektronica, FS-ruitlogo, in 1988 einde van de TEE
V
a 1989–2001: FS als naamloze vennootschap, splitsing in Trenitalia en RFI · b 2001–2009: particuliere goederenvervoerders
VI
vanaf 2010: concurrentie in het reizigersvervoer, bijvoorbeeld door Italo
Bekende locomotieven en treinen
Stoomlocomotief 685 (vanaf 1912): typische sneltreinlocomotief van de FS.
E 428 (vanaf 1934): grote elektrische sneltreinlocomotief.
E 424 (vanaf 1943): veelzijdige elektrische locomotief voor reizigers- en goederentreinen, meer dan 50 jaar in dienst – Märklin 3162 in het archief.
„Settebello” ETR 300 (vanaf 1953): elektrisch luxetreinstel Milaan–Rome met uitzichtcompartiment.
E 444 „Tartaruga” (vanaf 1967): de eerste elektrische locomotief van Italië voor 200 km/h.
Märklin 3162: E 424 van de FS, H0, nieuwheden 1989
Nederland (NS)
Particuliere maatschappijen zoals de HSM en de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS) exploiteren het net. In 1938 ontstaat daaruit de NS (Nederlandse Spoorwegen).
De hoofdlijnen worden vroeg geëlektrificeerd; al in 1958 eindigt de stoomtractie.
Vanaf de jaren 1970 bepaalt de gele NS-huisstijl het beeld.
Tijdperk
Perioden en kenmerken
I
a 1839–1890: veel maatschappijen, bonte kleuren · b 1890–1917: eerste elektrische lijn · c/d 1917–1925: samenwerking van HSM en SS, donkergroene eenheidskleur
II
a 1925–1934: elektrische treinstellen · b 1934–1939: gestroomlijnde motorwagens, oprichting van de NS in 1938 · c 1939–1947: oorlog en wederopbouw
III
a 1947–1953: alle hoofdlijnen elektrisch, turquoise materieel · b 1953–1958: nieuwe kleuren, TEE vanaf 1957, einde van de stoomlocomotief · c 1958–1968: treinstellen vervangen ouder materieel, UIC-nummers
IV
a 1968–1978: nieuwe NS-huisstijl, geel-grijze locomotieven, geel-blauwe intercity’s · b 1978–1989: modernisering, nieuwe beveiligingstechniek
V
a 1989–2000: splitsing in reizigers- en goederenvervoer · b 2001–2005: particuliere spoorwegen, dubbeldekstreinen VIRM
VI
vanaf 2005: de goederenlijn Betuweroute en de HSL-Zuid
Bekende locomotieven en treinen
Elektrische locomotief serie 1200 (vanaf 1951): krachtige locomotief met Amerikaanse techniek – Märklin 3051 in het archief.
„Hondekop”-treinstellen Mat ’54 (vanaf 1954): zo genoemd vanwege hun vorm.
TEE „Edelweiss” (vanaf 1957): dieseltreinstel van de NS en SBB van Amsterdam naar Zürich – Märklin 3071 in het archief.
Koploper ICM (vanaf 1977): intercitytreinstel met een overgangsdeur in de kop.
Thalys: hogesnelheidstrein naar Brussel en Parijs.
Märklin 3071: TEE „Edelweiss” van de NS/SBB, H0, catalogus 1979
België (SNCB/NMBS)
In 1835 rijdt tussen Brussel en Mechelen een van de eerste reizigerstreinen op het Europese vasteland – een half jaar vóór de Ludwigsbahn Neurenberg–Fürth.
De staat neemt al vroeg veel particuliere spoorwegen over; in 1926 ontstaat de nationale spoorwegmaatschappij NMBS/SNCB.
Tijdperk
Perioden en kenmerken
I
tot 1925: eerste lijnen naar Engels voorbeeld; uit België komen belangrijke uitvindingen zoals de Belpaire-vuurkist; in 1872 oprichting van de CIWL in Brussel
II
1925–1945: eerste elektrische lijn in 1935 (Brussel–Antwerpen), „B”-logo vanaf 1936
III
1945–1970: einde van de stoomtractie in 1966, TEE vanaf 1957, UIC-nummers
IV
1970–1990: nieuwe locomotiefnummers in 1971, bordeauxrode rijtuigen
V
vanaf 1990: Eurostar, Thalys, nieuwe hogesnelheidslijnen
Bekende locomotieven en treinen
Gestroomlijnde stoomlocomotief type 12 (1939): voor snelle treinen Brussel–Oostende.
Elektrische locomotief reeks 16 (1966): meersysteemlocomotief voor treinen naar Duitsland en Frankrijk.
HLE 27 (vanaf 1981) en HLE 13 (vanaf 1997).
Beneluxtrein Amsterdam–Brussel en Thalys.
Märklin 3069: diesellocomotief 260.032 van de NMBS, H0, nieuwheden 1963
Luxemburg (CFL)
Tot 1946 exploiteren verschillende maatschappijen het net, waaronder de Wilhelm-Luxemburg-Bahn en de Prinz-Heinrich-Bahn. In 1946 ontstaat de staatsspoorweg CFL (Société Nationale des Chemins de Fer Luxembourgeois). Een eigen MOROP-indeling bestaat niet; de algemene tijdperkgrenzen gelden.
Bekende locomotieven en treinen
Serie 3600 (vanaf 1958): elektrische locomotieven, nauw verwant aan de Franse BB 12000 – Märklin 37334 in het archief.
Märklin 37334: serie 3600 van de CFL, H0, nieuwheden 2009
Denemarken (DSB)
De staatsspoorweg DSB ontstaat in 1892. Veerboten en grote bruggen verbinden de eilanden.
De snelle „Lyntog”-treinstellen bepalen vanaf 1935 het langeafstandsverkeer.
Er wordt laat geëlektrificeerd – pas vanaf de jaren 1980.
Tijdperk
Perioden en kenmerken
I
1847–1920
II
1920–1941: Lyntog vanaf 1935, Lillebælt- en Storstrømbrug
III
1941–1969: wijnrode rijtuigen, grote diesellocomotieven
IV
1969–1990: rood-zwarte locomotieven, intercity
V
1990–2006: IC3, verbindingen over de Grote Belt (1997) en de Sont (2000)
ME (vanaf 1981): diesellocomotief voor snel- en voorstadstreinen.
IC3 (vanaf 1989/1990): dieseltreinstel met een rubberen stootrand aan de kop.
Märklin 39630: MY van de DSB, H0, nieuwheden 2023
Zweden (SJ) en Noorwegen (NSB)
Voor beide landen bestaat geen eigen MOROP-indeling; de algemene grenzen gelden. Zweden: de staatsspoorweg SJ ontstaat in 1856; vanaf 1915 rijden elektrische treinen op de ertslijn in het noorden. Noorwegen: de staatsspoorweg NSB ontstaat in 1883 (sinds 2019 Vy); in 1909 wordt de Bergenlijn geopend.
Bekende locomotieven en treinen
Zweden: elektrische locomotieven van het type Rc (vanaf 1967), de standaardlocomotief van de SJ – Märklin 39281 in het archief; kanteltrein X2000 (vanaf 1990).
Märklin 36203: serie 380 van de ČD, H0, nieuwheden 2018
Polen (PKP)
Na 1918 ontstaat uit de spoorwegen van de drie delingsmogendheden één Poolse spoorweg; de PKP (Polskie Koleje Państwowe) wordt in 1926 opgericht. Na 1945 rijdt nog veel op stoom; vanaf de jaren 1960 wordt sterk geëlektrificeerd. In 2001 wordt de PKP omgevormd tot een naamloze vennootschap met meerdere dochterondernemingen.
Tijdperk
Perioden en kenmerken
I
1842–1918
II
1918–1945
III
1945–1968
IV
1968–1989: nieuwe lijn CMK Warschau–Katowice
V
vanaf 1989
Bekende locomotieven en treinen
Gestroomlijnde stoomlocomotief Pm36 (1937).
Diesellocomotief SM42 (vanaf 1964) en elektrische locomotief EU07 (vanaf 1965).
Het breedspoor van 1.668 mm scheidt het net van de rest van Europa.
In 1941 ontstaat de staatsspoorweg RENFE.
De Talgo is een Spaanse uitvinding; sinds 1992 rijdt de AVE op normaalspoor.
Tijdperk
Perioden en kenmerken
I
1844–1910
II
1911–1940
III
1941–1970: gelede Talgo-treinen vanaf 1950, Ferrobús
IV
1971–1990: einde van de stoomlocomotief in 1975
V
1991–2005: AVE vanaf 1992
VI
vanaf 2006: treinen met automatische spoorwijdtewisseling
Bekende locomotieven en treinen
Talgo II (vanaf 1950): lichte gelede trein.
Elektrische locomotief 269 (vanaf 1973).
AVE S-100 (vanaf 1992).
Groot-Brittannië en de VS
Deze landen hebben geen tijdperkindeling volgens NEM. In Groot-Brittannië deelt men in naar eigen perioden, zoals de „Big Four” 1923–1947 of British Railways vanaf 1948. Bij Amerikaanse modellen, die Märklin en Trix ook aanbieden, noemt men meestal de spoorwegmaatschappij en het decennium.
